Ekonomia obfitości

Wersja popularna:

• Dlaczego policja ściga pijanych kierowców?
• Ponieważ są poważnym zagrożeniem dla życia pozostałych uczestników ruchu drogowego.

Wersja alternatywna:

• Dlaczego policja ściga pijanych kierowców?
• Pijani kierowcy nie są profesjonalnymi przestępcami i stosunkowo niewielkie nakłady na ich wykrywanie mogą poprawić policyjne statystyki niekoniecznie poprawiając ogólny poziom bezpieczeństwa praworządnych obywateli. Za obywatela praworządnego uznaję osobę, która zazwyczaj trzyma się reguł zawartych w polskim prawie, a czynności noszące znamiona przestępstwa nie są dla niej głównym zajęciem, ani zarobkowym ani hobbystycznym. Jest to definicja nieprecyzyjna ale zupełnie wystarczająca.

Umundurowani zawodowcy

Policja, jak każda organizacja, dysponuje ograniczonymi zasobami. Osoby decydujące o strategii działań przez nią podejmowanych muszą wskazać jaka część budżetu przeznaczona zostanie na walkę z przestępczością zorganizowaną, jaka na przestępczość komputerową czy prewencję, a jaka na poprawę bezpieczeństwa na drogach. Środki przekazane jednemu wydziałowi nie zostaną przekazane pozostałym.

Sprawność policji jest problemem nie tylko publicznym ale i politycznym. W Polsce tą konkretną służbą kieruje Komendant Główny Policji, którego zwierzchnikiem jest minister spraw wewnętrznych. Minister spraw wewnętrznych, jako członek rządu, podlega min. ocenie opinii publicznej i, do pewnego stopnia, kontroli parlamentarnej. Opinia publiczna, którą z dobrą dokładnością można utożsamić z elektoratem, wiedzę o sprawności policji czerpie zazwyczaj z dwóch źródeł: osobistego doświadczenia i z przekazu medialnego. Sygnały wysyłane przez oba z nich wpływają na decyzje wyborcze, wywierając pośredni wpływ na pracę organów odpowiedzialnych za porządek publiczny.

Doświadczenie osobiste jest trudne do zmierzenia. Składa się na nie nie wiele czynników znajdujących się poza kontrolą zainteresowanych służb. Ktoś policji może po prostu nie lubić, ktoś inny będzie miał szczęście mieszkać w okolicy wyjątkowo bezpiecznej bez względu na starania stróżów prawa. Specyfika przekazu medialnego jest zupełnie inna. W cenie są jednostkowe, drastyczne przypadki komentowane przez zagregowane dane pochodzące z odpowiednich statystyk.

Zgodnie z powyższym istnieją dwa podstawowe sposoby na poprawę notowań policji, a więc i odpowiedniego ministra, w oczach elektoratu. Po pierwsze, można zadbać o to by bezpośredni kontakt z funkcjonariuszami lepiej odpowiadał społecznym oczekiwaniom. Do działań tego typu zalicza się min. wysyłanie patroli w bardziej niebezpieczne miejsca czy usprawnienie procesu reakcji na telefoniczne zgłoszenia.

Drugą metodą dającą szanse na zwiększenie popularności policji jest poprawa statystyk pokazujących efekty jej działań.

Magia statystyk

Narzędzia statystyczne są znakomitym sposobem na analizę rzeczywistości. Niestety, pozwalają też na całkowite zatarcie prawdy i zniekształcenie odbioru tego co wokół nas się dzieje. Poprzez odpowiednią manipulację danymi można modyfikować zarówno powszechny ich odbiór na poziomie elektoratu jak i wpływać na ciała decyzyjne wydające rekomendacje i polecenia co do będących w użyciu metod przeciwdziałania problemom, którymi zajmują się min. służby dbające o bezpieczeństwo wewnętrzne.

Przypuśćmy, że w roku 2009 dowiemy się, że wykrytych zostało więcej przypadków korupcji niż w roku 2008. Jaki z tego płynie wniosek? Czy skuteczność działania wydziałów antykorupcyjnych wzrosła, pozwalając na złapanie za rękę większej liczby przestępców? A może jest odwrotnie i łapówkarze wraz ze skorumpowanymi urzędnikami rozzuchwalili się jeszcze bardziej, załatwiając więcej spraw "pod stołem"? Przeciwstawne wnioski może przynieść też np. wykazanie, że w roku 2009 liczba zatrzymanych pijanych kierowców wzrosła o, powiedzmy, 5% w stosunku do roku poprzedniego. Może to oznaczać, że pomimo działań policji problem się rozszerza, albo też stanowić dowód na rosnącą skuteczność w wyłapywaniu nieodpowiedzialnych kierowców. Co gorsza, nie dość, że trudno jest stwierdzić, który wniosek jest zgodny z prawdą, to jeszcze na jego podstawie trzeba stworzyć plany działania na kolejne lata. Czy należy większą część środków przeznaczyć na drogówkę? A może jest już na tyle dobrze, że lepiej będzie skoncentrować się np. na pobiciach w co bardziej niebezpiecznych dzielnicach albo na zakupie większej partii komputerów dla komend i komisariatów?

Co ciekawe, pokazanie, że policja nie radzi sobie na jakimś obszarze tak dobrze jak oczekiwałaby tego opinia publiczna może być nie tylko powodem do zmiany obsady najwyższych stanowisk ale i początkiem skutecznych nacisków na zwiększenie policyjnego budżetu. Wykorzystując więc w sprytny sposób gromadzone dane i przedstawiając je w odpowiedni sposób można przekonać elektorat i parlamentarzystów, że z powodu kiepskich (a może przeciwnie - bardzo dobrych?) wyników należałoby zwiększyć wymiar finansowania i uprawnienia funkcjonariuszy. Nawet jeśli nie byłoby solidnych powodów by twierdzić, że poprawi to efektywność policji.

Amatorzy w łamaniu prawa

Policjanci walczą z wieloma rodzajami przestępstw. Całość ich działań można przedstawić jako pole bitwy, na którym jedna organizacja stara się tak modyfikować swoją aktywność by móc sprostać przeciwnikom na tyle różnorodnym, że wymagają oni zupełnie odmiennych metod walki. Komputerowe piractwo zwalczane jest za pomocą narzędzi innych niż w przypadku chuligaństwa na stadionach piłkarskich czy radzenia sobie z wysokim odsetkiem pijanych kierowców wśród ogółu prowadzących.

Decydując się na taki, a nie inny podział zasobów, osoby odpowiedzialne za sprawność policji wskazują nie tylko ile energii funkcjonariusze przeznaczą na zmagania z przeciwnikami o konkretnym profilu ale też do jakiego stopnia niebezpieczna i kosztowna będzie to walka. Zbir uzbrojony w pałkę i nóż czy mafijny żołnierz z pistoletem ukrytym pod kurtką stanowią bezpośrednie zagrożeniem dla zdrowia i życia ścigającego ich policjanta. Potężny, dysponujący wieloma milionami złotych przestępca podatkowy lub sprytny, doświadczony komputerowy włamywacz mogą z kolei być bardzo trudni do uchwycenia, a przecież trzeba jeszcze zgromadzić przeciwko nim odpowiednio silne dowody.

Takich osobników można określić jako przestępców profesjonalnych. Łamanie prawa jest dla nich sposobem na życie i na zarobek. Można się więc spodziewać, że będą w swoim fachu dobrze wyszkoleni, a konkurencja w okupowanych przez nich obszarach "rynku" sprawi, że swoje umiejętności będą ciągle doskonalić. Jako przeciwnicy będą więc trudni do pokonania, a o spektakularne sukcesy w walce z nimi będzie niezwykle ciężko co sprawi, że regularne karmienie mediów pozytywnymi doniesieniami w tego rodzaju przypadkach nie będzie możliwe. Co gorsza, jeśli policja będzie w stanie wykazać się pomyślnym zamknięciem głośnej sprawy dotyczącej, przykładowo, olbrzymiej, w pełni profesjonalnej wytwórni i sieci dystrybucji pirackich kopii filmów czy nagrań muzycznych, ciężko będzie określić na ile rzecz przełoży się na bezpieczeństwo rzeczywiste i na subiektywne poczucie bezpieczeństwa wśród członków elektoratu.

Zupełnie innym typem adwersarza są amatorzy tacy jak kierowcy znajdujący się pod wpływem alkoholu. Wsiadanie za kierownicę po dużej dawce napojów wyskokowych nie jest dla nich sposobem na zarabianie. Ciężko też mówić mówić tu o ciągłym podnoszeniu umiejętności, chyba że chodzi o szósty zmysł pozwalający na omijanie pobliskich patroli. Z punktu widzenia zwalczającej ich policji mają oni dwie inne bardzo ważne zalety. Po pierwsze, są medialni bo bezpieczeństwo na drogach jest problemem, który dotyka większość członków opinii publicznej, a przy braku ciekawych nowinek zawsze można wypełnić ramówkę czy powierzchnię na internetowym portalu doniesieniem o kolejnym rekordziście, który wsiadł za kółko mając tyle to, a tyle promili alkoholu we krwi. Po drugie, bardzo łatwo zrobić z nich wroga publicznego numer jeden, bo proste odpowiedzi na trudne pytania ("dlaczego na drogach jest tak niebezpiecznie?") znacznie łatwiej jest sprzedać, spychając przy okazji na dalszy plan problemy takie jak jakość i gęstość sieci drogowej.

Są więc pijani kierowcy tym rodzajem przeciwnika, z którym walka wiąże się z relatywnie niskim zagrożeniem dla życia funkcjonariuszy, a który idealnie wpasowuje się w pracę masowych środków przekazu, a więc i w to, co chcą usłyszeć odbiorcy tworzący opinię publiczną.

Co z tymi pijakami?

Biorąc pod uwagę trzy wymienione wyżej czynniki (otoczenie polityczne i społeczne, problemy z dopasowaniem danych statystycznych i płynących z nich wniosków do rzeczywistości, ryzyko i medialność związane ze ściganiem konkretnego rodzaju przestępstw) można zadać sobie pytanie na ile obecna struktura organizacyjna i metody działania policji rzeczywiście przyczyniają się do poprawy szeroko rozumianego bezpieczeństwa obywateli. Trudno ukryć, że bodźce działające na stosownych decydentów mogą pchnąć ich nie w kierunku dobrego wykonywania swojej pracy (zabezpieczenia życia, zdrowia i mienia obywateli) lecz tam, gdzie leży ich własny interes, który niekoniecznie musi być zgodny z interesem publiki. Co więcej, niezgodność obu interesów przykryć można konstruując w sposób odpowiedni dane wykorzystywane później w publicznej debacie.

Czy takim razie w ogóle nie warto zajmować się bezpieczeństwem na drogach? Oczywiście zajmować się trzeba. Być może jednak pochłania to zbyt wiele pieniędzy kosztem innych sfer dotykających porządku publicznego w stopniu równie znaczącym, za to zaniedbanych w wyniku działania bodźców wytworzonych przez społeczno-polityczny kontekst, w którym działają organizacje państwowe, w tym policja. Warto pamiętać, że każda złotówka przeznaczona na walkę z drogowym pijaństwem to również złotówka mniej na przeciwdziałanie rozbojom, korupcji czy naruszeniom mienia.

Dyskusja

Jestem bardzo ciekaw co o temacie sądzicie Wy, Czytelnicy. Z premedytacją nie użyłem żadnych danych statystycznych. Media bombardują nimi odbiorców z dużą regularnością, nie oferując przy tym żadnej poważniejszej refleksji na temat tego, co z nich tak naprawdę wynika. Chciałem pójść w drugą stronę - pozostawić liczby za sobą i skupić się na pewnych prawidłowościach i ogólnikowym przedstawieniu problemów, które od samych danych są niezależne. Tekst ten jest więc raczej czymś w rodzaju zbioru krótkich notatek, wersją niedokończoną, którą chciałbym uzupełnić poprzez dyskusję.

Na wszelki wypadek zaznaczę, że sceptycznie podejdę do następujących stwierdzeń:

1. "Policjanci są na ulicach dla naszego bezpieczeństwa, a nie dla statystyk". W mojej propozycji intencje, dla których dana organizacja została powołana do życia nie mają znaczenia. Interesują mnie bodźce i naciski jakim podlegają jej członkowie.
2. "Pijani kierowcy to poważne zagrożenie". Cóż, poważnym zagrożeniem są również przestępcy profesjonalni, działający poza prawem z premedytacją i przez większość swojego zawodowego życia.
3. "Ale statystyki pokazują, że...". Dane statystyczne chętnie przyjmę ale miło by mi było, gdyby zostały poparte solidną argumentacją przemawiającą za wnioskami, które z ktoś z nich wyciąga.
4. "A gdyby jakiś pijak przejechał twoją mamę?". Póki co nie przejechał. Nie da się jednak ukryć, że moja matka była ofiarą kradzieży już kilkukrotnie. Ja natomiast ciągle nie czuję się bezpiecznie na niektórych ulicach po zmroku, nawet pomimo tego, że ktoś dba o to, by nie poruszali się po nich pijani kierowcy. Byłem też świadkiem groźby z użyciem broni palnej, na które to wydarzenie stojący niedaleko policjanci nie zareagowali. Poprawa w kwestii napaści bezpośrednich zrobiłaby więcej dla mojego poczucia bezpieczeństwa niż próba generowania atmosfery zagrożenia ze strony pijanych kierowców.
5. "Sugerujesz, że jazda po pijaku jest OK?". Nie sugeruję. To nie jest tematem tej notki.